گنبد علویان

گنبد علویان بنایی آجری و چهارگوش از اواخر دوران سلجوقی، حدود سدهٔ ششم هجری، است که خاندان علویان — خانواده‌ای از بزرگان محلی که نسل‌ها در همدان نفوذ داشتند — ساختند. به‌رغم نامش، گنبد بنا فرو ریخته و آنچه مانده تالاری بلند و تقریباً مکعبی است که دیوارهایش یکی از شاهکارهای تزیینات ایرانی سده‌های میانه به شمار می‌روند.

تمام سطح سردر و فضای درونی با گچ‌بری پوشیده شده است: پیچک‌های درهم‌تنیده، نقش‌های اسلیمی و نوارهای هندسی، چنان انبوه و چندلایه که گویی گچ از دل آجر روییده است. پژوهشگران تاریخ هنر آن را در شمار بهترین گچ‌بری‌های بازمانده در ایران می‌دانند و آجرکاری نقش‌دار دیوارهای بیرونی نیز به‌تنهایی دیدنی است.

زیر تالار، پلکانی مارپیچ و باریک به سردابه‌ای طاق‌دار با گورهای خانوادگی می‌رسد که با کاشی فیروزه‌ای پوشیده شده‌اند. بنا بعدها به مسجد تبدیل شد و محراب آن از پرنقش‌ترین بخش‌های تزیینات است.

این بنا در میدانی آرام در مرکز همدان، کمی پایین‌تر از آرامگاه باباطاهر، قرار دارد و بازدید از هر دو با هم آسان است. بعدازظهر بیایید؛ زمانی که نور مایل خورشید بر سردر می‌تابد و گچ‌بری‌ها را برجسته‌تر نشان می‌دهد.